Onlar, Türkiye Tarihinin Canlı Tanıkları
20/12/2009 · Kategori: Biyografi
Onlar Türkiye tarihinin canlı tanıkları. Yıllardır bu tanıklıklarını kitaplara döküyorlar. Onlar için durmak ölmek demek...
Yaşamak için yazmak gerek...
RASİH NURİ İLERİ
Rasih Nuri İleri, Doğan Apartmanı’ndaki dairesinde karşılıyor bizi, sehpasında elinden yeni bıraktığı, açık bir kitap. Duvarları dayısı Abidin Dino ve onun için arkadaş, bizim için adları ve ünlü resimleriyle tanıdığımız pek çok ressamın tablolarıyla dolu. Kapalı kapıların ardındaki odalar, boydan boya kütüphanelerle kaplı. Zaman zaman anlattıklarının belgesini göstermek için açıyor kapıları. Onun üretme gücünü diri tutan da bu kitaplar, belgeler. “Aslında bir nesil meselesi bu” diyor, “Yazmam gereken birçok şey var. Belgeleri sadece bende olan birçok konu var ve onları tespit edebilecek sadece ben varım. Böyle olunca yazmak gerekiyor. Gerçi artık pek kitap okunmuyor”.
Kurucusu ve mütevelli heyeti üyesi olduğu Sosyal Araştırma Vakfı’ndan (SAV) son iki senede sekiz kitabı çıkmış İleri’nin. Başka yayın evinden çıkan kitapları da var, çünkü SAV’dan çıkan kitapları için bir para almıyor, ancak geçinmek için kazanmak da şart. 89 yaşında, ama şu an iki-üç kitap üzerinde çalışıyor. “Birinci Türkiye İşçi Partisi’nin tarihini 2-3 cilt olarak çıkartacağım” diyor. Yanıtlarken, araya anekdotlar, fıkralar serpiştirmeyi seviyor İleri. Bu kitabı yazmasını sağlayacak arşiviyle ilgili de bir hikâyesi var... TİP’in genel sekreteri olduğundan belgelerin ikinci nüshasını saklamak, bütün genel kurul zabıtlarını tutmak ona düşüyor. O da bir vasiyet yazarak, bütün arşivini TİP’e hibe ediyor. Ancak 12 Mart’ta TİP’in bütün belgeleri devlet tarafından yakılıyor. İkinci bir vasiyet yazıyor, bu sefer talihli DİSK. Derken, İleri’nin deyimiyle 12 Eylül’le “DİSK’in de canına okunuyor”. “Şimdi düşünüyorum” diyor, “acaba bir vasiyet daha yazıp bu sefer de AKP’ye mi hibe etsem arşivimi, belki o da kapanır”.
İleri’ye göre şimdiye kadarki en iyi eseri, 69’da basılan “Atatürk ve Komünizm”. Kitap üç dört sene önce tekrar basılmış, ancak piyasada kalmamış. Geri dönüp bakınca, gördüğü değişim onu ürkütüyor. Çünkü okullarda din dersinin olmadığı, onun yerine sosyoloji dersinde Marksizm’e dair okumaların yapıldığı dönemleri hatırlatıyor. “Şeriatçılık ve feodal düzen nedeniyle Türkiye’de demokrasi olamıyor” diyor. En çok da eğitim alanında kötüye gittiğimizi düşünüyor. “Hem bilgi yok, hem bildikleri yanlış” diyor, “Torunum bir üniversitede ders vermeye başladı. Öğrenciler Darwin’in kim olduğunu bilmiyormuş. Hatta biri fasulye üzerine araştırmalar yapmış, demiş. İnanılacak gibi değil”.
Bunlara sinirleniyor, üzülüyor. Onu en çok üzenlerden biri de, SSCB’nin son günlerine, bir yok oluşa tanık olması. Yaşadıklarına dair bir pişmanlığı yok İleri’nin, ama “Enayiliğim var” diyerek bir ekleme yapmadan da duramıyor, “Ben politikacı olamazmışım”.
Aman politikacı olmayı, politik olmakla karıştırmayın. Çünkü ona göre Rasih Nuri İleri’yi olduğu kişi yapan, sol. “Bana solla nasıl tanıştın diye soruyorlar. Bizim Yüzbaşı Abdülkadir yani Vedat Türkali ‘bizim nesil komünist partisini arıyordu’ diye yazar. Benim için öyle bir şey söz konusu değil, çünkü komünist partisinin içindeydim, ailece içindeydik”.
Bunca araştırmaya, kitaba rağmen kıymetinin bilinmediğini düşünüyor İleri. Yine de şikâyeti yok, o üretmek dışında yaşama şekli bilmiyor çünkü, ancak elinde çok belge olduğu bilindiğinden komik bir hal alan isteklerden bıkmış, “Olmayacak şeyler soruyorlar. Sanki her bilgi, belge bendeymiş gibi” diyor.
Cumhuriyet Dergi, 2009-12-20
Daha yapacak çok şey var
MUAZZEZ İLMİYE ÇIĞ
Üretmeyip ne yapayım
- Yazmak, okumak beni canlı tutuyor sanırım. Biraz da sağlığımın iyi olması tabii. Artık yeter diyemiyorum. Kafam işliyor, imkanım var. Boş vakit geçirmek istemiyorum. Bu yaştan sonra ne yapabilirim ki? Bir şey yapmadan da rahat edemiyorum. Masamın her tarafı kitaplarla, yazılarla dolu. Aynı anda birkaç kitap okuyorum, yazıyorum. Neyse ki gözlerimde sorun yok.
- Şimdi Sümer’in tarihini, ekonomisini, günlük yaşantısını, cinsel hayatını, sanatını yazıyorum. Sümer edebiyatını zaten yazmıştım. Önümüzdeki sene, yeni kitabı da bitirince Sümer medeniyetine dair toplu bir kaynak hazırlanmış olacak. Ondan sonra yeni bir projem var; Sümer ve Türk dili üzerine karşılaştırma yapanların bütün çalışmalarını bir araya getiriyorum. Bir ekiple malzeme toplamaya başladık. İyi bir kitap olacak. Almanya’da 1914-15’te yapılan karşılaştırmalar var, onları getireceğim. Türkmenistan’daki çalışmalar için oradaki üniversitelerle bağlantıya geçiyorum. Bu arada da makaleler yazıyorum.
- Şimdiye kadarki en iyi eserim “Sümer’de Tufan Tufan’da Sümer”. Onunla ilgili eleştirileri bekliyorum.
- Dün çalışmalarımı karıştırırken “Bir Ömür, Bir Devrim”i yaşamak diye bir yazı gördüm, yarım kalmış. Geçmişe bakınca bir tarafta çok büyük bir ilerleme görüyorum. Pek çok sanatçımız yurtdışında ödüller kazanıyor. 1920’lerde her şey günahtı, tiyatroda kadınlar yoktu. Artık dışarıdan parça almak yerine ülkemizde üretim var. Halkımız eğer önünde iyi bir imkân olursa son derece yetenekli. Avrupa’nın 400 yılda geldiği Rönesans’ı, Sanayi Devrimi’ni 15 yılda yaptık. Bunlar kolay hazmedilecek gibi değildi ama halk da kabullendi. Ancak geldiğimiz nokta pek parlak değil. Özgürlüklerimizi kaybettik, bence bu ülkede büyük bir hareket olacak tekrar, ya özgürlüğümüzü tekrar kazanacağız ya da tamamıyla yok olacağız. Ancak ben umutluyum.
- Beni en çok şaşırtan değişim, dışarıda ödül alan bilim ya da sanat insanlarımız. Ancak bunları gazeteler yazmıyor, internette görüyorum. İnternet de ilginç bir iletişim aracı. Yüzlerce mail geliyor, ama hepsine bakmıyorum, çoğu dedikodu ya da yakınma oluyor.
- Tahminim üzerinde, hiç düşünmediğim şekilde kıymetim bilindi. Zaten hiçbir şeyi kıymetim bilinsin diye yapmadım. Ancak bugün Türkiye’de herkes Sümer’in ne olduğunu biliyor, bu bakımdan son derece mutluyum. Hayatımda yaptığım en iyi şey, emekli olduktan sonra Sümerlerle ilgili çalışmalara başlamaktı.
- Hayatıma dair hiçbir pişmanlığım yok. Bir tesadüfler sırası gibi oldu hayatım. Aileme bu hususta çok müteşekkirim. Babam, annem hatta eşim isteklerime hiç mani olmadı, beni destekledi. Şimdi de çocuklarım destekliyor.
- Geçmişe dair özlemim de yok. Her şeyi yerinde ve zamanında yaşadım. Çok güzel bir genç kızlık yaşadım; tiyatro, dans, eğlence, balolar... Bunları kızlarıma yaşatamadım. Çok seyahat ettim, gezdim. Karamsar biri olunca, bir şeyler bulunur ancak ben karamsar değilim. Her şey iyi olacak diye düşündüm, iyi de oldu.
Cumhuriyet Dergi, 2009-12-20
Öfkeden yazıyorum
İSMET KÜR
Apartmanın eski demir kapısından girip, dört kat tırmanınca, tam tarif ettiği gibi kapı önünde bir koltuk karşılıyor bizi. Üzerlerine anıların sindiği belli süslerinin yanında mavi saçları, gösterişli yüzükleriyle dikilen kişi, 20’ye yakın kitabın yazarı İsmet Kür’den başkası değil. 93 yaşında Kür hâlâ yazıyor, kalemi şimdi kendi oyununu kitaba çevirmek için kâğıtla buluşuyor. Üretme isteğini belki alışkanlıktan diyerek açıklıyor: “Yazmaya erken yaşta başlayanlar, yazmaktan kolay kolay vazgeçemiyor”. Onu perçinleyen duygulardan biri de, öfke. “O kadar acayip gidiyor ki dünya... Kendimi politikadan bir türlü alamıyorum. Çok sinirli, öfkeli, yazamadan duramayacağım bir devre geçiriyorum” diyor.
Ona göre, şimdiye kadar yazdığı en iyi eser çok az insanın duyduğu bir kitap; “Türkiye’de Süreli Çocuk Yayınları”. 1869’dan 1928’e kadar çıkmış bütün çocuk dergileri üzerinde yapılmış bir araştırmanın ürünü bu kitap. 1991’de basılmış. Kitabı nasıl hazırladığını Kür anlatıyor:
“20 yılımdan fazlasını aldı. Bu kadar uzamasının bir nedeni de, o zamanlar kütüphanelerde fotokopi makinesi yoktu, kitaplar dışarı da verilmiyordu. O yüzden bu çocuk dergilerinin sayılarını oturup kopya ettim. Bana hayatında kaç kitap yazdın, diye sorsalar. Bir tane diyebilirim, o da bu. Çok emek verdim ve gerçekten yararlı bir kitap oldu; araştırmacılara kaynak oldu. Türkiye’de ciddi kitap bastırmak zor olduğundan basılması hiç kolay olmadı”.
Hayatındaki hiçbir şey için pişmanlık duymuyor Kür. Türkiye tarihine bire bir tanıklık etmiş, bütün bu olaylar arasında onu en çok etkileyen iki şey var; biri Cumhuriyet devrimleri, diğeri de 1908’de “Fedekeran-i Millet Cemiyeti” adlı bir siyasi parti kurup muhalefet yaptığı için 101 yıla mahkûm edilen, gazeteci babası Avnullah Kazimi. “Babam hürriyet için çalıştı. Onu hiç hatırlamıyorum. Annemin babamdan bahsedişi, 2. Meşrutiyet’te hapisten çıkarken omuzlarda taşınması beni çok etkiledi. Babamın hayatı, hürriyet için çektikleri hayatımın en büyük olayıdır” diyor. O zamandan bugüne her şeyin değiştiğini söylüyor Kür. “İstanbul’un yapısı, insanların kafası dahil hiçbir şey birbirine benzemiyor. Her şey tepeden değişti” diyor. Pek de iyiye gidilmediğini anlatıyor, en çok da eğitimin bozulduğunu da. Geçmişe özlem duymasının nedeni biraz da bu. “Tepeden tırnağa özlemediğim hiçbir şey yok” diyor, “Ancak öyle bir özlem ki bu, içinde her şeyden çok öfke var. Eğitimi bu hale getiren cahiller, aptallar ve kötü niyetliler sinirlendiriyor beni”.
Hayatında yaptığı en iyi şeye gelince... “Biri yazar, öbürü de heykeltraş olan iki sanatçı kız yetiştirmek. Tabii torunlarımı da unutmayım”.
Cumhuriyet Dergi, 2009-12-20
Yazmak yaşamımı elimden alıyor ama...
HALİL İNALCIK
- Hâlâ üretmeye devam ediyorsunuz, üretim gücünüzü ne diri tutuyor?
- Yaşım 93, bütün kaygım hazırladığım yedi, sekiz eseri bitirip yayınlamak. Yaşamımın amacı bu, bu bir ödev gibi. Onun için uykuma, yiyeceğime, temaslarıma dikkat ediyor, düzenli yaşamaya çalışıyorum.
- Şu an bir şey üzerinde çalışıyor musunuz?
- Yedi-sekiz eser tamamlanmayı bekliyor. İlk cildi yayında olan İstanbul-Fatih’in ikinci cildini hazırlıyorum. “Osmanlı Sarayında Has Bahçede Nedimler, Şairler, Musikişinaslar” kitabımı tasarımcı resimliyor. “Osmanlılar ve Haçlılar” üzerine çalışıyorum. “Kuruluş Dönemi Sultanları, 1302-
- Sizce en iyi eseriniz neydi?
- Batı üniversitelerinde el kitabı olarak okutulan “Economic and Social History of the Ottoman Empire”ın ilk cildinin tamamını ben yazdım. Yunanca, Arapça, Türkçe’ye çevrildi. Polonya’da basılıyor. Türkçe’ye, Arapça’ya Balkan ve Ukrayna dillerine çevrilen “The Ottoman Empire: The Classical Age”, 40 bin nüshası altı ayda satılan “Devlet-i ‘Aliyye” ve “Türkiye Tekstil Tarihi” de önemli.
- Neredeyse bir asra tanıklık ettiniz. Baktığınızda nasıl bir değişim görüyorsunuz?
- 1923-2009 döneminde üç-dört nesil geçti. Sayılacak pek çok önemli değişiklik noktaları var. Milli egemenlik temelinde demokratik-laik-sosyal Türkiye’nin esaslarının atıldığı Atatürk Reformlar Dönemi (1923-1938), II. Dünya Savaşı’nın bunalımlı yılları, 1950-60’taki Demokrat Pati Dönemi; halkçı bir rejim, kolay banka kredileri, üç binden 40 bine çıkan traktör sayısı, tarımda büyük gelişme, Atatürk reformlarından tavizler, 29 Mayıs Darbesi... 1960-80’de Askeri vesayet altında bir demokrasi; MGK, Stalin’in tehditleri, NATO üyeliği, solcu-sağcı kavgaları, kargaşa, Kıbrıs meselesi, Yunanistan’la sorunlar, yeni anayasa, işci sınıfının gelişmesi, sendikalizm... Turgut Özal dönemi (1982-1993); ekonomide liberalizm, ABD ile yakınlık, ekonomik gelişme, AB üyeliği için başvuru... 1993-2002’deki partiler, kararsızlık dönemi; koalisyon hükümetleri, Kürt sorunu: Öcalan, PKK, köylerden şehirlere akın, gecekondu mahalleleri, güçlenen gelenekçi kültür, Rusya’da komünist rejimin yıkılması ve soğuk savaş bitimi. Türkiye’de dış ve iç siyasette temelli değişiklikler, sanayide özellikle tekstil sanayiinde ve ihracatta büyük gelişme, İslamcı partiler. MGK ve yumuşak darbe 28 Şubat. Bu yıllardaki siyasi, sosyal, ekonomik gelişmeler sonunda ortaya çıkan temel gelişme ve sorunlara gelince... Büyük nüfus artışı; hızlı şehirleşme ve şehirli nüfusun çoğunluk kazanması; tarımcılıktan endüstriyel bir ekonomiye hızla gelişme, işçi sınıfının nüfusun önemli bir bölümünü oluşturması; vakıf üniversitelerinin kuruluşu; gelenekçi halk katmanlarının Meclis’te söz sahibi olması; Kürt sorunu: ayrılıkçı Kürtlerin terör ve siyasette önem kazanması, DTP sorunu, 2009’da Kürt sorununun Türkiye siyasetine damgasını vurması; gelenekçi kitle ile reformlara bağlı katmanlar arasında çatışmanın derinleşmesi, devlet kurumlarında uyumsuzluk, partiler arası kavga ve bunalım...
- Peki bugüne dair sizi en çok ne şaşırtıyor?
- Teknolojide hızlı gelişmeler ve bunun sosyal yapı ve davranışlarda geniş yankısı, oto ve cep telefonu kullanmada hızlı gelişme; genç nesillerin arasında gelenekçiler ve modernistler arasında ayrılığın kaygı verici derinleşmesi, medyada, gazete ve televizyonda sansasyonun egemen olması, özellikle gazetelerin birer magazin haline gelmesi... Kitap yayıncılığında tipolojide gelişmeler Batı’yı yakalamış; üniversitelerin, dolayısıyla çeşitli mesleklerde genç aydın neslin hızlı artışı, ekonomik gelişimin bu artışa ayak uyduramaması da şaşırtıcı.
- Geçmişe dönüp baktığınızda gördüğünüz en büyük pişmanlık nedir?
- Yüzyıla yakın süren yaşamıma baktığımda üzüldüğüm çok şey var. Bilimsel araştırmalar vaktimi o kadar fazla aldı ki, merhum eşim Şevkiye’ye karşı ödevlerimi hakkıyla yerine getiremedim... Göçmen, hukuk tahsilli bir aydın geçim sıkıntısında, para isteyemiyor, bana bir kitap verdi, isteği anlayamadım, derdine deva olamadım, anladığımda vakit geçmişti. Bu bana elli yıldır dert oldu... Bursa’da bir Bulgaristan göçmeni işçinin sözlerim gücüne gitti, kalbini incittim, tamiri imkânsız bir hata işledim, vicdanımda her zaman bir pişmanlık duyarım... Gençlik çağımda öğrencilerimin bazılarının kalbini kırdım, pişmanlıkla hatırlıyorum. Şimdi onlardan af diliyorum. Bugün çalışmalarım o kadar çok zamanımı alıyor ki, doğaya, sanata, sevdiklerime erişemiyorum, yayın çalışmaları yaşamamı elimden alıyor, pişmanım.
Cumhuriyet Dergi, 2009-12-20
Dolu dizgin yuvarlanıyoruz
HALET ÇAMBEL
- Hâlâ üretmeye devam ediyorsunuz, üretim gücünüzü ne diri tutuyor?
- Çalışmak...
- Şu an bir şey üzerinde çalışıyor musunuz?
- Yayın, şantiye idaresi.
- Neredeyse bir asra tanıklık yaptınız. Baktığınızda nasıl bir değişim görüyorsunuz?
- Dolu dizgin, baş aşağı, uçuruma doğru, yuvarlanıyoruz.
- Bugüne dair sizi en çok ne şaşırtıyor?
- Artık hiçbir şey şaşırtmıyor.
Cumhuriyet Dergi, 2009-12-20
Yeniden doğsam, aynısını yaşarım
AYDIN BOYSAN
- Çocukluğumda bana öğretilenler, durmadan çalışma dersi, hâlâ üretmemi sağlıyor. İlkokulda bir öğretmenim vardı, ötekilere ders olsun diye sınıfta ilk beni döverdi. Annemdi o öğretmen. Çok da iyi etmiş. Tembellik etme korkusu bana bütün ömrümce ölçüsüz çalışma hırsı verdi. Hâlâ da öyle. Mimar olarak planladığım yapıları bir araya getirseniz 200 futbol sahasını doldurur. İlk kitabım çıktığında 63 yaşındaydım, şimdi 88’imdeyim ve 36 kitabım var.
Mimar olmak bir hevesti benim için. Hiçbir zaman pişman olmadım, çünkü bu bir yaratma mesleğiydi. Yaratmaya düşkün olduğum için 61 yaşımdan sonra gazetede yazmaya, 63’ten sonra da kitap yazmaya başladım. Programımda durmak diye bir şey yok, ölene kadar...
- Şu an üzerinde çalıştığım birkaç kitap var.
- Yazdığım iyi kitaplar var, ama hâlâ yazmaya devam ediyorum, o yüzden en iyisi hangisi olacak henüz bilemiyorum.
- Bugün ayakta kalmış ne görüyorsak Cumhuriyet’in ilk 15 yılındaki hızlı ve sürekli devrimler sayesinde. Ancak beni en büyük üzüntüye sokan demokrasinin dolandırıcılığa dönüşmüş olması. 38’den sonra hayran olduğum hiçbir iş yok Türkiye’de.
- Kıymet bilinme diye bir amaç peşinde koşmadım ben. İster bilsinler ister bilmesinler. Benim tek peşinde koştuğum şey kendime hesap verebilmekti... Bir daha dünyaya gelmek istemem, ancak bir daha dünyaya gelmeye mahkûm edilirsem, kendi hayatımda ne yaptıysam hepsini baştan aşağıya, yanlışlarım, kötü işlerim de dahil bir daha yaparım. Bir tane şeyi bile değiştirmem. İyi şeyleri isterim de kötülerini istemem beleşçiliği olmaz. Hayatımla ilgili hiç pişmanlık duymuyorum ama düpedüz mutlu da değilim. Çünkü insanlığın da ülkemin de içinde bulunduğu hal bana keyif vermiyor. l
Cumhuriyet Dergi; 2009-12-20
